Er is één wet die de afgelopen jaren meer politieke commotie heeft veroorzaakt dan bijna elk ander onderwerp: de spreidingswet. Officieel heet hij de Wet gemeentelijke taak mogelijk maken asielopvangvoorzieningen, maar iedereen kent hem als de spreidingswet. Deze wet dwingt gemeenten opvangplekken te realiseren, maar werd altijd verkocht met één belangrijke voorwaarde: de instroom van asielzoekers moest structureel worden beperkt. Die koppeling is nooit gemaakt. Dat maakt het verhaal zo wrang.

Een VVD-staatssecretaris tegen zijn eigen partij
De spreidingswet kwam van VVD-staatssecretaris Eric van der Burg. Omdat Ter Apel overliep en te weinig gemeenten vrijwillig meewerkten, wilde hij gemeenten wettelijk verplichten opvangplekken te creëren.
Zijn eigen partij stelde meteen een harde voorwaarde. VVD-Kamerlid Ruben Brekelmans zei: “Alleen met serieuze maatregelen om de instroom te verlagen, wil ik over de spreidingswet spreken.” Eerst de kraan dichtdraaien, dan pas de verdeling regelen. Premier Rutte beloofde persoonlijk de asielinstroom terug te dringen. Zonder die beperking geen spreidingswet, was de afspraak.
Die belofte werd nooit ingelost. De instroom bleef stijgen, het kabinet viel over asiel, en terwijl demissionair staatssecretaris Van der Burg door bleef zeuren voor zijn wet, keerde VVD-leider Dilan Yeşilgöz zich ertegen. Uiteindelijk stemde de VVD in de Tweede Kamer tegen de wet van hun eigen staatssecretaris. De Eerste Kamerfractie stemde wel voor. In januari 2024 werd de spreidingswet aangenomen, zonder enige instroombeperking.

Het strengste asielbeleid ooit, dat er nooit kwam
In november 2023 stemden miljoenen Nederlanders op een rechtse coalitie met één duidelijke belofte: het strengste asielbeleid ooit. PVV, VVD, NSC en BBB spraken af de spreidingswet in te trekken en de asielinstroom structureel terug te dringen. De koppeling bleef centraal: geen verplichte opvang zonder beperking van de instroom.
Maar het tegenovergestelde gebeurde. Onder kabinet-Schoof steeg de instroom naar een netto migratiesaldo van zo'n 103.000 per jaar. De spreidingswet werd niet ingetrokken. De grote asielwetten van minister Faber kwamen moeizaam op gang.
Toen Geert Wilders in mei 2025 met een tienpuntenplan kwam om de instroom wel hard aan te pakken, durfden VVD, NSC en BBB niet voluit mee te gaan. Wilders trok de stekker uit het kabinet. Voor de tweede keer in korte tijd viel een kabinet over asiel. Twee keer was de belofte van instroombeperking in ruil voor spreidingswet-steun niet nagekomen.

Drie keer een belofte die niet werd nagekomen
Daarna kwam het minderheidskabinet-Jetten van D66, VVD en CDA. Daarin keerde de spreidingswet volledig terug, nu als structureel beleid. Gemeenten krijgen opnieuw verplichte opvangtaakstellingen, terwijl de instroombeperking nog steeds uitblijft.
De VVD had in 2023 een rode lijn getrokken: steun voor de spreidingswet alleen als de instroom echt beperkt zou worden. Die rode lijn is drie kabinetten lang genegeerd. Onder Rutte IV steeg de instroom. Onder Schoof steeg hij verder. En onder Jetten wordt de spreidingswet actief uitgevoerd, terwijl coalitiepartner D66 bijna elke maatregel die de instroom moet beperken tegenwerkt.
Dit is kiezersbedrog. Dit is een VVD die haar eigen voorwaarde drie keer heeft laten vallen, terwijl de kiezer die op strenger asielbeleid stemde de rekening betaalt.

De kraan staat nog steeds open
VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans noemt de wet nu "voorlopig nodig om de druk te verdelen". Maar zolang de instroom niet daalt, is "voorlopig" permanent. De Asielnoodmaatregelenwet werd in april 2026 weggestemd in de Eerste Kamer omdat D66 tegenstemde. Hetzelfde gebeurde met een compromisnovelle. In Europa stemden D66'ers tegen een strengere terugkeerverordening, terwijl premier Jetten doet alsof Nederland aan strenger beleid werkt.

Hoe kan de VVD de spreidingswet blijven accepteren als de beloofde tegenprestatie, instroombeperking, door haar eigen coalitiepartner keer op keer wordt geblokkeerd? De koppeling die in 2023 nog heilig was, is een wassen neus geworden.

Waarom zouden gemeenten blijven leveren?
De spreidingswet was altijd bedoeld als tijdelijke oplossing voor een capaciteitsprobleem. Zonder daling van de instroom lost de spreidingswet niets op. Hij houdt het probleem in stand. Drie kabinetten lang is hij verkocht met de expliciete belofte dat de asielinstroom structureel zou worden beperkt. Die belofte is nooit ingelost. De instroom steeg in plaats van daalde.

Dat roept één fundamentele vraag op: waarom zouden gemeenten herhaaldelijk asielopvangplekken blijven leveren terwijl de regering de beloofde instroombeperking keer op keer niet levert? Gemeenten worden verplicht plekken te realiseren, vaak tegen de wil van hun eigen inwoners, terwijl Den Haag de asielkraan gewoon open laat staan.
Zonder die tegenprestatie is de spreidingswet geen eerlijke verdeling meer, maar een eenzijdige last die iedere Nederlandse gemeente frustreerd. Burgers voelen de dagelijkse last van de overvolle opvang, onrust in wijken en extra druk op woningen, zorg en scholen, zoals de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026 duidelijk lieten zien.

Wordt het niet eens tijd dat gemeenten duidelijk stellen: als de regering niet levert op het beperken van de instroom, werken wij als gemeenten niet langer mee aan de spreidingswet?